Pokazywanie postów oznaczonych etykietą proza obyczajowa. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą proza obyczajowa. Pokaż wszystkie posty

czwartek, 1 grudnia 2016

Kristin Hannah – Słowik



Kolejna książka o drugiej wojnie (musiałem!). Ten konflikt powoli wchodzi pod strzechy, kolejne opowieści pojawiają się na rynku. Tego nie da się nie zauważyć. Teraz pojawia się więcej historii o ludziach i ich problemach, a nie o dramacie spotkania z grozą wojny. Można w sumie podejść do tematu prześmiewczo, można nieco poważniej. Można po prostu napisać historię o ludziach, którzy żyli w trakcie okupacji (lub tylko na kartach konkretnej książki). Dodać trochę brudu, upodlenia i dramatu. A jeśli ktoś to jeszcze dobrze napisze, to może być z tego porywającą rzecz. Nie na miarę Bookera czy literackiego Nobla, ale wciągającą i rzetelnie napisaną. Taki jest Słowik Kristin Hannah. Całkiem udany materiał na bestseller.

Wszystko dzieje się (no prawie wszystko) we Francji w czasie II wojny i okupacji niemieckiej. Są dwie siostry – Isabelle i Vianne. Pozornie różne, ale w praktyce – bardzo podobne. Każda z nich zaczyna walczyć z okupantem na swój sposób. Młodsza Isabelle wstępuje, wbrew ojcu i na przekór reszcie, do ruchu oporu. Starsza Vianne czeka na powrót męża z obozu jenieckiego i usiłuje utrzymać dwójkę, a z czasem trójkę, dzieci na francuskiej prowincji (a przy okazji jakoś znieść zakwaterowanego do jej domu niemieckiego oficera). Niemal cały czas siostry się nie zgadzają i boczą. Do tego każda z nich ukrywa swoją codzienność. A mają co! Jedna przerzuca zestrzelonych alianckich lotników do Hiszpanii, a druga zaczyna (trochę przez przypadek) ukrywać żydowskie dzieci. Wielkie i małe akty tej samej wielkiej odwagi. U jednej widać premedytację, u drugiej – prostą ludzką solidarność. Obie są bohaterkami. A do tego sama książka jest zainspirowana prawdziwymi wydarzeniami. Zapowiada się dobrze. No i w sumie jest. Co mnie cieszy (i Ciebie pewnie też). Ale. 

Słowik to przede wszystkim sprawnie napisana powieść przygodowa z elementami obyczajowymi. Osadzona w czasach wojennych, przepełniona korowodem klasycznych postaci. Jest zły Niemiec (musi być), jest dobry Niemiec (musi być koniecznie!), są źli Francuzi, są dobrzy Francuzi (wszyscy musieli być dla dopełnienia tej opowieści). Jest bohaterstwo, tchórzostwo, konformizm i kolaboracja. Pojawia się nawet chwilami przejmująca groza (gdy niemieckie samoloty ostrzeliwują kolumnę uchodźców). Jest też to, co najbardziej skrzypi między zębami – wybielanie. Bo serio, nie mam nic do tej książki, ale zgrzyta mi w niej tłumaczenie się z wydawania żydów przez własnych sąsiadów i zbycie faktu bliskiej współpracy rządu Vichy z niemieckim okupantem. Że było bezwiedne, przypadkowe, niepozorne. Dokładnie o takich zabiegach – zarówno sprzed ponad 70 lat jak i o współczesnych podejściach – pisała Hanna Arendt. To wybielanie zgrzyta tak strasznie, że gdy się je zauważy, cała książka może przestać bawić. Wiem, czepiam się, ale musisz mi to wybaczyć. Staram się być rzetelny. 

Ale żeby nie było – reszta tej opowieści jest bardzo fajna. Nie ma porzuconych wątków fabularnych, niemal każdy z nich ma jakieś zakończenie lub wytłumaczenie. Zazwyczaj mocne (jak chociażby historia Vianne czy jej ojca). Historia toczy się do przodu, chwyta uwagę czytelnika i nie odpuszcza. Jeśli szukasz przyjemnej prozy o wojnie to wsiąkniesz w Słowika. Nawet cały brud wojenny zdaje się tu być jakiś taki bardziej… ludzki. Cóż, takimi prawami rządzi się literatura. 

Słowika czytało się bardzo miło, serio! To dosyć opasła książka, więc chwilę Ci zajmie. Są potknięcia (trzeba jednak o nich wiedzieć), ale całość ma swój urok. Zwłaszcza wtręty fabularne związane ze starszą siostrą i jej losami powojennymi. Serio, całość może wycisnąć jedną lub dwie łzy. O to w końcu chodziło.

środa, 11 maja 2016

Marta Paszyńska – Gonitwa chmur



Czy melodramaty i powieści obyczajowe w naszych czasach obumarły? No… trochę tak. Przynajmniej w klasycznej, „łagodnej formie”. Zastąpiły je albo wyciskające – mniej lub bardziej – łzy opowieści romantyczne, albo dramaty, które swoją istotę wyrzucają z ogromną mocą w kierunku odbiorców. Opowieść ma być „jakaś”, ma mieć charakter i zapisać się w pamięci odbiorcy na tyle długo, by ten mógł podzielić się wrażeniami z bliskimi lub, po prostu, wrócić do niej jeszcze raz, najlepiej w poszukiwaniu drugiego dna lub nowych znaczeń, do których (być może) dotrze. Zasoby związanej z opowieściami obyczajowymi wiary w człowieka i „szczęśliwe zakończenie” zdają się wciąż tkwić w mitologizowanych fragmentach rodzimej kultury. A jednym z najbardziej zmitologizowanych współcześnie jej fragmentów jest legenda polskiego dwudziestolecia międzywojennego, która skrzętnie pielęgnuje obraz Warszawy jako „Paryża Wschodu”. Niekoniecznie prawdziwy obraz. I właśnie do takiego – wychuchanego i cukierkowego – miasta zabiera czytelników Marta Paszyńska w swojej Gonitwie chmur. 

Mamy zatem sympatyczną rodzinę cukiernika (rodzinę – z tradycjami, ma się rozumieć) oraz nuworysza i jego familię, która w tej opowieści spełnia rolę antagonistów. Mamy również Romea i Julię na miarę Warszawy lat 30. Jest też kilka postaci obocznych, nieco ciekawszych, jednak potraktowanych jako niezbyt stabilne dekoracje. A miarę tę niech każdy dopowie sobie sam.

Tu mógłbym skończyć, bo książka ta opiera się na pewnej umowie między autorem a czytelnikiem. Jeśli przyjmie on za pewnik to, że lata 30. dla miasta stołecznego były najlepszym okresem w historii – może tu zarzucić lekturę tej recenzji, napisać, że bzdury plotę i ogółem, że się nie znam. Nie musimy się zgadzać. Jeśli jednak odbiorca (lub – drogie Panie – odbiorczyni) założy, że niekoniecznie było tak różowo, jak wydaje się, że było, to proszę czytać dalej. Może się dogadamy.

Wracając do owego założenia: wiąże się ono nierozerwalnie ze wspomnianymi archetypami bohaterów z Verony i na ich kształt rzutuje. Głównym wątkiem opowieści jest miłość młodej i niesamowicie sympatycznej córki cukiernika, która choć urodą nie grzeszy, to przyciąga do siebie – oraz cukierni ojca – ludzi jak magnes, do pięknego syna nuworysza, który oceniany jest jako jedna z lepszych partii w mieście. To nieoczywiste połączenie ma pogłębiać emocje, które może przeżywać czytelnik. Jeszcze bardziej je wzmacnia niecny plan nuworysza wobec samej cukierni (bo to ona – wbrew pozorom – stoi tu w centrum): chce on, za pomocą ustawionego małżeństwa, wejść w posiadanie upragnionego sklepu ze słodkościami (głownie z powodu renomy tegoż, jednak nie należy zapominać o konkurencji w dobie wczesnego polskiego kapitalizmu). Kolejnym – i ostatecznym – krokiem miałoby być porzucenie młodej dziewczyny (jednak – zatrzymanie cukierni) i znalezienie właściwej młodzieńcowi partii spośród innych przedstawicielek płci pięknej. Mniej więcej tak to wygląda.

I tu zaczynają się schody, ponieważ młodzi się w sobie zakochują, choć drodze pojawiają się drobne  zawirowania, jednak okazuje się, że plan nuworysza daje w łeb. Powinienem zaznaczyć, że będą spoilery, jednak nie sądzę, by było to potrzebne. Wszak musi być „happy end”. Są wprawdzie wątki poboczne (utrata dziecka, wzrastające nastroje antysemickie w Niemczech po 1933 roku czy przeżywanie straty po śmierci bliskich), jednak są na tyle nieprzekonujące, że potraktowanie ich jako – dosłownie – obocznych nie będzie nadużyciem. Chociaż są one nieco mniej oczywiste, nad czym boleję (zwłaszcza fragmenty poświęcone pracy dwóch młodych prawników w – jeszcze – przyjaznych wyznawcom wiary Dawidowej Niemczech). 

Wszystko ma tu miejsce w ścisłym centrum Warszawy (oczywiście – poza fragmentami niemieckimi), przepełnionym kamienicami i światłem. Nie ma tu krzty brudu, a służba jest nawet zadowolona ze swojej pracy. Nie ma suteren, nie ma ciemnych zaułków, nie ma peryferii, nie ma przeludnienia. Jest tylko to, co widać było na pocztówkach. Rozumiem – proza obyczajowa ma swoje prawa, jednak skoro już Nałkowska opisywała to samo miasto zgoła inaczej, to trudno się zgodzić z utrwalaniem mitu, który – gdyby tylko zajrzeć mu pod podszewkę – okazuje się być tym mniej realny im bardziej odchylamy „mityczną kapotę”. Nawet Twardochowa Warszawa, rodem z Morfiny, jest realniejsza (choć – wciąż na granicy szaleństwa). I nie chodzi tu o ciężar gatunkowy prozy obyczajowej, wchodzącej w dramat czy inne rodzaje literackie; chodzi tu o pewne wyjście poza utarty schemat. Którego Gonitwa chmur unika.

Wszystko jest tu cukierkowe; o ironio – cukiernictwo mogło być tu obrane trafnie. Niemal od początku wiadomo jak ta książka się skończy (nie, nie ma trucizny, nie ma miecza; jest wprawdzie próba podtopienia, ale kończy się namiętnym pocałunkiem przy – jeśli dobrze pamiętam – oklaskach). Nawet powroty kończą się dobrze, by o dążeniu i osiąganiu nieskazitelnej doskonałości bohaterów nie wspominać. Są tu: dobra wróżka”, mędrzec, pewna doza feminizmu (jednak bez palenia gorsetów), nie brakuje również obecności różnorakich zależności towarzyskich. Jednak nic z tego nie wynika. Te elementy pojawiają się jako wypełniacze między kolejnymi aktami rozwoju miłości głównych bohaterów. Nie wnoszą nic poza swoją obecnością, a jedynie pogłębiają bajkowość tej książki. Której nie jestem w stanie kupić. Po prostu – nie. 

Nie broni tej pozycji nawet całkiem dobry język – płynie on przyjemnie, nie ma jakichś szczególnie rażących potknięć; jest po prostu adekwatny. Tylko tyle i aż tyle (ktokolwiek czytał niezbyt dobre tłumaczenia znakomitych próz obcojęzycznych wie o czym mowa). Wiele wątków wprawdzie jest, jednak żaden z nich nie broni się w takiej formie, w jakiej trafił na szpalty drukarskie (no dobrze – do drukarni cyfrowej czy offsetowej). Wszystko to jest zbyt piękne. 

I tu dochodzimy do clou: nie polecam. Rzadko to piszę, bo staram się czytać rzeczy, które w jakiś sposób mnie interesują lub zapowiadają się dobrze. Gonitwę chmur przeczytałem, bo potrzebowałem lżejszej lektury na długi weekend. Wprawdzie zastąpiła opasłe tomiszcze nowej pozycji autorstwa Andrzeja L. Sowy (też o Warszawie), które aktualnie rujnuje mi kręgosłup podczas dojazdów do pracy, jednak była „niezobowiązującym zapychaczem czasu”. Niekoniecznie dobrym. Jak wspomniałem – jaka rzeczywistość – taka Verona. I tacy bohaterowie. Tu – musiało się skończyć dobrze; pewna doza naiwności (całkiem spora) musiała się pojawić i musiała czytelników jej poszukujących usatysfakcjonować. Poza nią pozostało bardzo, ale to bardzo niewiele. I tak, wiem – to literatura popularna, obyczajowa, nieco sentymentalna. Ale można lepiej, nawet bez traumatyzowania każdego kontaktu z rzeczywistością i ludźmi. Można wrażliwie, jak Hanna Kowalewska, można mocniej, jak Anna Dziewit-Meller czy Brygida Helbig; przede wszystkim – jak trzy wspomniane rzeczy – można lepiej. Tą niezbyt radosną konstatacją pozwolę sobie zakończyć.

poniedziałek, 1 czerwca 2015

Hanna Kowalewska – Tam, gdzie nie sięga już cień

Trudne powroty, konflikt pokoleń i niezbyt chlubna przeszłość – te wątki dominują w nowej książce Hanny Kowalewskiej Tam, gdzie nie sięga już cień. Mimo pozorów pewnego rustykalnego sentymentalizmu opowieść ta jest ciekawą propozycją dla miłośników literatury delikatnej, w której wciąż obecny jest pewien niepokojący, ale jakże oczekiwany, oścień niepokoju. 

Powieść ta ma znamiona prozy pokoleniowej, jednak zamknięcie jej w tym obrębie tematycznym byłoby niezwykle krzywdzące. Sporo tu psychologii, jednak bez taniego moralizatorstwa, a bohaterowie mają ciekawy rys charakterologiczny. Wyraźne są tu relacje międzyludzkie i to one dominują w tej historii o powrotach. Opowieść rozpoczyna się od powrotu do kraju lat młodzieńczych młodej warszawianki, która pragnie odwiedzić bliską ciotkę przed śmiercią. Powoduje to lawinę wspomnień i rozbudzenie pozornie tylko okrzepłych antagonizmów, których kobieta doświadcza niemal od momentu wejścia do pociągu jadącego na północ. 

Umiejscowienie akcji w nieco sentymentalnej scenerii polskiego Pomorza nadaje tej opowieści nieśpieszny rytm, który pozwala rozwinąć się postaciom – wygadać się im, zanurzyć się w przeszłości i dać drugą szansę. Bo to jest opowieść o „drugich szansach”; temu wrażeniu nie można się oprzeć. Autorka bardzo sprawnie przeplata ze sobą wątki wzbudzone powrotem głównej bohaterki i wciąga czytelnika w skomplikowany świat relacji, w którym rządzą emocje i resentymenty. Wciąż jest to jednak bardzo dobra literatura, która pokazuje złożoność ludzkiej natury, jednak wymyka się uproszczeniom i nie pozwala sobie na oczywiste rozwiązania. 

Tam, gdzie nie sięga cień jest książką ciekawą i niecodzienną. Jest to czystej wody proza obyczajowa, która nie odchodzi ani o krok od ścieżek wyznaczonych przez poprzedzających ją wielkich pisarzy. To chyba dobrze, bo jest z czego czerpać, a Hanna Kowalewska nie obawia się czynić swoją książką ukłonu w stronę dziewiętnastowiecznej prozy, której nie odmawia nowoczesnego podłoża psychologicznego.