sobota, 22 sierpnia 2015

Claire North - Pierwszych piętnaście żywotów Harry’ego Augusta



Bohaterami próz popularnonaukowych często są postaci o szczególnych talentach – czy to umysłowych, czy to… w gruncie rzeczy nadprzyrodzonych. Harry August odkrywa, że posiada zdolność reinkarnacji z zachowaniem wspomnień z przeszłości. Po szoku związanym z tym odkryciem dowiaduje się, że podobnych mu zrzesza stowarzyszenie Kronosa, które swoje imię wzięło od greckiego boga czasu. Miano to jest adekwatne, gdyż jego członkowie zdają się faktycznie rządzić światem z cienia. Tajne stowarzyszenie, ludzie z nadprzyrodzonymi zdolnościami, dobrze poprowadzona opowieść z odpowiednio zachowanym suspensem – to powinno się udać. 

Można powiedzieć, że to się udaje. Każdy z członków stowarzyszenia ma swój własny system zdobywania środków do życia (niektórzy dzięki znajomości wyników wyścigów konnych, co wprawdzie sprzeciwia się teorii chaosu, ale pozostaje przytaknąć), a proces nieustannego uczenia się sprawia, że każde kolejne „życie” pozwala im na zdobycie nowych umiejętności i rozwinięcie starych. Główny bohater doskonali swoją wiedzę w zakresie fizyki, a idący mu w sukurs rozwój nauki pozwala dokonywać genialnych odkryć wyprzedzających czas. Jednak tak nieoczekiwany rozwój może spowodować zagładę całej planety – już raz do tego doszło, a wieść dotarła do członków bractwa Kronosa, którzy mogli zapobiec fatalnemu biegowi historii.

Proces ten odbywa się bardzo powoli – kolejne pokolenia przekazują sobie informację o zagładzie świata i szukają rozwiązania tego problemu.  Książka rozpoczyna się chwilę przed śmiercią głównego bohatera – przy jego łóżku pojawia się mała dziewczynka, która komunikuje mu, że świat się kończy. Członkowie bractwa mogą wprawdzie odradzać się w nieskończoność, ale można ich zabić  w łonie matki. Właśnie to za cel stawiają sobie członkowie bractwa Kronosa. Zaczynają poszukiwania człowieka, który doprowadzi do sprowadzenia na głównego antagonistę prawdziwej i ostatecznej śmierci. 

Pierwszych piętnaście żywotów Harry’ego Augusta to książka ciekawa, w której autor przetworzył wiele wątków z literatury popularnej i połączył je w spójną opowieść. Akcja toczy się wartko, czemu nie przeszkadzają nawet rozdziały przedstawiające kolejne żywoty z „przeszłości”, które kształtowały głównego bohatera oraz pojawiły się w nich istotne dla niego osoby. Nie da się zaprzeczyć, że opowieść ta jest kompilacją tematów, w obrębie których trudno znaleźć konfigurację pozwalającą pisarzowi stworzyć coś nowego. I może nie mamy tu do czynienia z jakimkolwiek novum, jednak umiejętność łączenia kalk fabularnych jest o wiele rzadsza w obrębie literatury popularnej, do której należy niewątpliwie Piętnaście żywotów…

środa, 8 lipca 2015

Robin Sloan – Całodobowa księgarnia pana Penumbry



Pustki na rynku pracy zmuszają do usilnych starań nawet mieszkańców sąsiadującego z Krzemową Doliną mieszkańców San Francisco. Jednego z nich, Clay’a Jannona, pchnie nawet w ramiona niespodzianej przygody. Bo oczekiwanie na coś niezwykłego podczas nocnej zmiany w całodobowej księgarni jest nieco… nazbyt optymistyczne. Z drugiej strony Bilbo Baggins też nie spodziewał się, skądinąd – niespodzianej, przygody. 

Chcąc zerwać ze stanem bezrobotności Clay postanawia objąć posadę księgarza w całodobowym przybytku różnorakich książek, zazwyczaj nie pierwszej młodości. Podstawową umiejętnością, jakiej wymaga prowadzący ją, tytułowy pan Penumbry, jest sprawne przemieszczanie się po drabinie umożliwiającej dostęp do najwyżej położonych półek. Za dodatkowe zobowiązania należy uznać skrupulatność w odnotowywaniu gości księgarni i nie zapuszczanie się bez potrzeby na Zaplecze.

 Szybko okazuje się, że główny bohater stanie się niebawem ofiarą letalnej w skutkach nudy, a wszelkie podjęte przez niego działania mające na celu promocję księgarni spełzną na niczym. Nawet jego doświadczenie w tworzeniu storn internetowych i typografii nie zdaje mu się na nic. Jednak do czasu. Dzięki pewnej dozie ciekawości i inspiracji przyjaciela łamie jedną z niewielu zasad i zapoznaje się z zawartością Zaplecza księgarni. Okazuje się, że ma ono do zaoferowania o wiele więcej niż tylko kurz, roztocza i sterty papieru, który nie widział światła dziennego od kilku dekad. A dzięki zdolnościom i pomocy nowopoznanych przyjaciół dowie się, że droga do poznania tajnych stowarzyszeń i sekret nieśmiertelności nie mogła mieć lepszej przykrywki. Z niespodziewaną pomocą przychodzi mu też jedyna odbiorczyni reklamy księgarni, którą wykupił. Tak tworzy się zespół, któremu przyjdzie rozwikłać niezwykłą zagadkę. 

Całodobowa księgarnia pana Penumbry to w gruncie rzeczy powieść przygodowa – bohaterowie mają w niej zadanie, siebie i swoje zdolności, ale mają też antagonistę, którego jednak trudno określić mianem czarnego charakteru. Sam autor pomysłowo podszedł do swojej opowieści, bowiem miesza błyskotliwie nowe technologie, moce przerobowe Google i typografię. Udaje mu się pokazać ciekawe miejsca wspólne i niedoskonałości techniki, które mogą być uzupełnione przez podążających za głosem intuicji bohaterów i… analogowe manuskrypty. Książka ma wprawdzie parę niedociągnięć, jednak nie rzutują one na ogólne wrażenie, na wskroś pozytywne, wrażenie z lektury tekstu. Bo, jakby nie patrzeć, Całodobowa księgarnia pana Penumbry zapewnia bardzo godziwą rozrywkę. Nie tylko bibliofilom.

poniedziałek, 6 lipca 2015

Janusz Anderman – Czarne serca



Pisząc jakiś czas temu o Wiwarium Jarosława Kamińskiego zapowiedziałem drugą prozę, która (w założeniu) podejmuje temat katastrofy smoleńskiej i wydarzeń po niej następujących; książka ta to Czarne serca Janusza Andermana. Autor niemal od początku miesza on w polskim tyglu kontekstów i podtekstów – za głównego bohatera przedstawia czytelnikom francuskiego dziennikarza, z pochodzenia Polaka, który otrzymuje za zadanie napisanie serii reportaży o Warszawie kwietnia 2010 roku. 

Ta „proza rozliczeniowa” składa się w gruncie rzeczy z klasycznej narracji, obszernych ustępów scenariusza filmowego, fragmentów felietonistycznych i wspomnieniowych. Główny wątek fabularny nawiązuje do powrotów po latach – bohater widzi Warszawę po raz pierwszy od dwudziestu lat i chłonie niemal od początku zmiany, jakie w niej zaszły. Traktuje ją od początku jak kobietę po przejściach i przekłada na miasto emocje związane z dawną ukochaną; przeszłość przenika się dla niego z teraźniejszością. Wędruje po mieście w poszukiwaniu śladów teraźniejszości, jednak obraca się wyłącznie w obrębie swojej przeszłości; odwiedza swoje „miejsca pamięci”, o których wolałby zapomnieć – grób partnerki, o której zabicie był oskarżony, miejsca, z którymi był związany. Jego wędrówki po mieście i Krakowskim Przedmieściu zasmucają go – coraz bardziej przekonuje się, że kraj dotknęło jakieś zbiorowe szaleństwo. 

 Rozpamiętując powraca do okresu bezpośrednio po niewyjaśnionej śmierci partnerki i okresu, który spędził w areszcie śledczym i poświęcił na napisanie quasi-autobiograficznego scenariusza filmowego. Czytelnik poznaje ten tekst – jest on włączony w obręb książki i powiększa jej objętość o niemal sto stron. Wpleciony w nią jest też kilkunastostronicowy artykuł bohatera poświęcony wydarzeniom w Warszawie w kwietniu 2010 roku. Nie ukrywam, że w obliczu tych „wtrąceń” podtytuł Powieść może nieco dziwić, chociaż odsyła odbiorców do pewnego zasobu skojarzeń które, podobnie jak  u Zbigniewa Kruszczyńskiego (autora niezwykle inspirujących Szkiców historycznych. Powieści) sygnalizują pewne przełamanie tekstu, jednak realizowane w sposób inny niż tylko wielogatunkowość wewnętrzną. 

Ujęcie w cudzysłów terminu „proza rozliczeniowa” jest zabiegiem celowym. Próba holistycznego opisu przemian, jakie zaszły po 1989 roku w Polsce w formie literackiej jest trudna, zwłaszcza jeśli książka ma mniej niż 300 stron. Tu, mimo starań i licznych zabiegów literackich, tę próbę trudno określić jako udaną. Retrospekcje w formie scenariusza z jednej strony mają przedstawić postać dotkniętą stratą i ukaraną bezpodstawnie; z drugiej – zdają się przedstawiać ujednoliconą i jednoznaczną wizję popadania Polski w niewyjaśnione szaleństwo, którego apogeum bohater obserwuje z hotelowego pokoju górującego nad Krakowskim Przedmieściem. Jednoznaczność jednak nie służy opisowi wydarzeń świeżych, o których pamięć wciąż kotłuje się w tysiącach wypadkowych narracji indywidualnych. Zuchwałość tej próby jest po prostu na wyrost, a ciągłe przeświadczenie bohatera o wyższości nad tłumem – czy to realizowanej fizycznie (wszak obserwuje go z okna), czy moralnie – jest chwilami niesmaczne. 

Nie powiedziałbym, że Czarne serca są stratą czasu. Jest to z pewnością jedna z narracji dotyczących współczesności polskiej, jednak brakuje w niej niemal jakiejkolwiek dozy krytycyzmu. I poza zaserwowaniem czytelnikowi porcji dobrze napisanej literatury, trudno doszukać się w niej czegoś więcej. Autor kontynuuje w niej wprawdzie losy swojego bohatera sprzed lat, jednak to w żaden sposób nie usprawiedliwia zdawkowego i, w gruncie rzeczy – na wyrost, oceniania wciąż „dziejącej” się rzeczywistości. O której niemal każdy wie, że w gruncie rzeczy jest płynna. Trochę jak rzeka, której nie ścięły chłody historii.

niedziela, 14 czerwca 2015

Mai Jia – Szyfr


Geniusze nierzadko borykają się z pewnymi kłopotami społecznymi – czy to za sprawą braku akceptacji otoczenia, czy to przez skupienie się na swoim wewnętrznym świecie, w którym żyją. Osobliwą podróż po takiej krainie prezentuje Jiang Benhu, znany lepiej jako Mai Jia – chiński pisarz, którego książka Szyfr niedawno ukazała się na polskim rynku.

Należy zastrzec na początku – nie jest typowy to kryminał ani thriller szpiegowski. To raczej opowieść o stopniowym zanurzaniu się w coraz to głębsze odmęty obsesji pokonania przeciwnika stojącego po drugiej stronie łamanego szyfru. Narracja nie toczy się w sposób, do którego nawykł europejski czytelnik – jest ona złożona z fragmentów faktycznej opowieści, przytaczanych wypowiedzi innych postaci i wtrętów odautorskich, które nadają książce rytm i kierują jej rozwojem. Autor jest tu nie tyle narratorem, ile policjantem kierującym ruchem – wskazuje kierunki rozwoju historii, przerywa wątki w momentach, które uważa za dogodne dla utrzymania delikatnego suspensu, a zarazem informuje czytelnika o swoich działaniach. To połączenie może dziwić, jednak mając w pamięci chociażby twórczość Mo Yana (skądinąd – Noblisty) czy wpisującego się w tę osobliwą estetykę Jessego Balla taka formuła nawiązuje do sposobu prezentowania historii w literaturze popularnej w Zachodniej Azji.

Główny wątek fabularny oparty jest na pracach specjalnej jednostki chińskiego wywiadu odpowiedzialnej za łamanie obcych szyfrów. Zostaje do niej zrekrutowany autystyczny Rong Jitzen, wnuk genialnej matematyczki, która umarła rodząc ojca bohatera. Jednak nim Rong zaczyna zajmować się kodami, zostaje odkryty przez zagranicznego matematyka, Jana Lisiewicza, który widząc nietuzinkowe zdolności młodego człowieka zajmuje się kształtowaniem jego umysłu. Z czasem uczeń zaczyna przerastać mistrza, a niezwykłe zdolności przyciągają uwagę służb wojskowych. Jitzen rozpoczyna prace nad kodem nazwanym Purple, którego złamanie jest niezwykle istotne ze względów strategicznych. Wciąga go wir pracy, a początkowe ignorowanie go przez współpracowników, głównie z powodu jego charakteru, szybko przeradza się w szacunek związany z jego zdolnościami.

Podobnie jak Jesse Ball, autor Szyfru tworzy opowieść nawiązującą do literatury europejskiej. Dokonuje on jednak bardzo sprawnej translacji i uwzględnia potrzeby odbiorcy lokalnego, a przy tym nawiązuje do kontekstu kulturowego Chin. Autor bawi się też z konwencją, czego dowodem jest chociażby usuwanie informacji o nazwach miast i krajów. Nie da się zaprzeczyć – ciekawy pomysł. Jednak quasi-dziennikarski sposób prowadzenia opowieści jest czymś na tyle nietypowym, że zapoznanie się z tą książką można potraktować jako ciekawostkę, która wciąż pozostaje ciekawa literacko.



piątek, 12 czerwca 2015

Jarosław Kamiński - Wiwarium



W pięć lat po katastrofie smoleńskiej pojawiają się powieści nawiązujące do niej – może być to znak społecznego przepracowania tego elementu polskiej historii, ale i dojrzewania pisarzy do podjęcia niełatwego tematu. Ostatnio na rynku ukazały się dwie ciekawe pozycje – Czarne serce Janusza Andermana (do której lektury siadam w momencie pisania tego tekstu) i Wiwarium Jarosława Kamińskiego; tej drugiej dotyczy ta recenzja. 

Poznajemy Brunona Winnickiego, profesora politologii, przechadzającego się ulicami Warszawy w rocznicę katastrofy smoleńskiej w poszukiwaniu córki. Jak okazuje się dosyć szybko – miał być on na pokładzie pechowego lotu na lotnisko Miednoje, jednak dzięki słodko-gorzkiemu obrotowi spraw, pozostaje w Warszawie. Powodem  jest jego córka, która w nocy poprzedzającej obchody rocznicy zbrodni katyńskiej pada ofiarą gwałtu. Brunon, mimo dosyć skomplikowanych relacji ze swoim dzieckiem i byłą żoną rezygnuje z lotu i jedzie na komisariat przy ulicy Wilczej w Warszawie. Gdy tam dociera, zauważa, że atmosfera w placówce jest co najmniej hiobowa – dowiaduje się o katastrofie i, w międzyczasie, otrzymuje ogromną ilość wiadomości i połączeń od zatroskanych członków rodziny, przyjaciół i współpracowników. Chce powrócić do normy, jednak sytuacja – czy to rodzinna, czy zawodowa – niekoniecznie mu sprzyja. 

Główna akcja książki toczy się w ciągu 12 miesięcy (nie licząc osobliwego „epilogu”) i przedstawia przemianę głównego bohatera. Może być ona trochę naiwna, gdyż opiera się o sporze kultury z naturą i odwołuje się do dosyć klasycznej, russowskiej koncepcji powrotu do natury jako naturalnego dla człowieka zmęczonego cywilizacją. Główny bohater poznaje przez przypadek Saszę, kobietę o sięgających wielu krajów korzeniach; zwraca ona jego uwagę w tłumie przed pałacem prezydenckim – czy to swą urodą, czy to pewną dziwną atmosferą nostalgii, jaką rozpościerała wokół siebie. Znajomość ta szybko przeradza się w przyjaźń, czego sam bohater się nie spodziewa. Dzięki Saszy poznaje też wiwarium, sztuczny świat na obrzeżach puszczy, kilkadziesiąt kilometrów od Warszawy, w którym żyją różnorakie gatunki roślin i zwierząt tropikalnych. Poznając lepiej nową przyjaciółkę wkracza w świat nieznany dla siebie – pełen spokoju, dziwnej dla niego szczerości i ładu, do którego Brunon zdawał się dążyć (jak się okazało – bezskutecznie) przez całe życie. Ciekawe są tu również kwestie konfliktu pokoleń i starcia intelektualisty żyjącego w świecie idei z brutalnością protestu, w którym każdy jest traktowany na równi. Jest to o tyle szokujące dla Brunona, o ile dostrzega on w tym wszystkim swoją córkę. 

Powieść ma wiele wątków nawiązujących do współczesnego życia politycznego i inspirowanych konkretnymi postaciami z życia publicznego – dodają one książce realizmu, a ich użycie ma znamiona przewrotności. Sporo w tej prozie elementów mających na celu lepsze zarysowanie postaci Brunona, jak chociażby osobliwa relacja z masażystką erotyczną czy skomplikowane kontakty z dziennikarką, żywo inspirowaną postacią Moniką Olejnik (jednak bez szczególnych związków biograficznych). Z jednej strony gruntują one związek prozy z rzeczywistością, jednak z drugiej – nie zawsze ich obecność da się uzasadnić inaczej, niż jako tworzenie ornamentów, bez których ta książka mogłaby się obejść, jednak ich obecność nie wydaje się być tak istotna dla rozwoju historii. I o ile samo wiwarium funkcjonuje jako enklawa, swego rodzaju panic room, o tyle ciągła afirmacja nim staje się naiwna. Wiwarium z pewnością broni się jako powieść o pewnej przemianie relacji i przemianie wewnętrznej bohatera – wspomniane wcześniej „lapusy” stają się przy takim odczytaniu dosyć istotnymi elementami. Jednak nie mogłem się oprzeć wrażeniu, że Kamiński chce przekonać czytelników, że ratunek od zakłamania świata jest wyłącznie w świecie natury, a sztuczność i delikatność samego wiwarium mają dowieść, że jest to ład niemożliwy do utrzymania. Cóż, trudno się z tym nie zgodzić. W zamian początkowo proklamowanego powrotu do natury (czy ku niej), Kamiński proponuje dziwny „kościół międzyludzki”, przypominający ostatni kadr z Melancholii von Tiera (nawet proporcje, z grubsza, się zgadzają), jednak nie jest to symbolika przekonująca. Też sama katastrofa smoleńska została tu potraktowana bardzo po macoszemu i funkcjonuje w tej prozie jako kontekst dla wydarzeń i pewien punkt odniesienia niźli istotny element akcji, którego wpływ można przyrównać do mało szlachetnej figury „trupa w szafie”. 

Nie chcę powiedzieć, że Wiwarium jest jednoznacznie złą książką – bynajmniej. Jest to proza, która może funkcjonować w pewnych rejestrach interpretacyjnych całkiem sprawnie i gdy wybaczy się jej pewne dziwne rozwiązania, można ją nawet uznać za dobrą. Niemniej widzę w niej pewien niespójny patchwork który mnie, jako czytelnika, niestety, nie przekonuje. Nawet relacje z córką, które miały być „zmianotwórcze” są tu trochę… dziwne. Autor zdaje się chciał chwycić wiele srok za ogon i kilka mu uciekło w międzyczasie, czego efektem jest taka, a nie inna ocena ostatniej prozy Jarosława Kamińskiego. 

---

Na marginesie – to bodaj pierwsza książka, której reklamę widziałem w kinie studyjnym w mojej okolicy. Dobry pomysł, ciekawa realizacja. I jak zawsze, moja nieoceniona żona-redaktorka przysłużyła się temu tekstowi przypominając o konflikcie pokoleń.