wtorek, 9 czerwca 2015

Olga Tokarczuk - Księgi Jakubowe



Księgi Jakubowe wydane niemal równocześnie z Wszystkim,co lśni Eleanor Catton, zdają się zwiastować powrót lejących się i imponujących objętością próz, które nawiązują do wzorców dziewiętnastowiecznej powieści trzecioosobowej. Nie mogę zaprzeczyć, że czekałem na taką propozycję Olgi Tokarczuk, która do tej pory oddawała w ręce czytelników krótsze prace, nierzadko eksperymentalne, jednak sygnalizujące w swojej formie potrzebę rozłożenia skrzydeł opowieści. Potrzeba ta zdała się szamotać (prawie jak czarne ptaszysko w Domu dziennym, domu nocnym), a jej efektem jest ostatnia, i ze wszech miar – epicka, proza Olgi Tokarczuk – Księgi Jakubowe albo Wielka podróż. I, jak się okazje, ta podróż jest wielka, nie tylko objętościowo. 

Autorka roztacza na początku opowieści rozległy obraz podolskiej prowincji, gdzie różne religie przenikają się i żyją ze sobą we względnej zgodzie. Brak stosów i szeroko pojęta wolność religijna przyczyniły się do rozwoju tolerancji i niezwykłych form współżycia różnych religii – nie tylko chrześcijańskich. By odtworzyć klimat intelektualny tamtych czasów przedstawia plebana, intelektualistę, który czuje się z jednej strony nieco ponad „motłochem”, a zarazem wie, że bez niego nie mógłby utrzymać swego autorytetu. Ponadto poznajemy kasztelanową, rozmiłowaną w książkach, która zaczyna pobudzającą ją intelektualnie korespondencję z plebanem. I wreszcie – samego Jakuba Lejbowicza Franka, człowieka o niejasnej przeszłości, uwikłanego w opowieści o sobie i świecie, który głosi synkretyczne idee, wpisujące się w żywe jeszcze na Podolu echa unii brzeskiej.
Tokarczuk stworzyła epicką opowieść o Rzeczypospolitej peryferyjnej, która rządziła się innymi prawami niż jej centrum. Przedstawia niesamowitą mozaikę wyznań, religii i żywotów, w której miejsce dla siebie znajdują zarówno wierni doktrynie potrydenckiej jezuici, jak i balansujący na granicy gnostycyzmu i herezji Żyd, który głosi idee humanistyczne będące wypadkową judaizmu oraz chrześcijaństwa. Autorka zdaje się opiewać czystość formy i prostotę wiary – nieuregulowany w swojej pierwotności kult zapoczątkowany przez Franka. Mieszając w tym tyglu wyznań wychwytuje takie animozje jak ugruntowany przez wypaczenia teologiczne antysemityzm czy potrzebę ujednolicenia wyznań, które nie do końca pasują do któregoś z uznawanych (bądź tolerowanych) nurtów religijności. Umiejscowienie początku akcji w szczególnym miejscu, jakim jest niewątpliwie Podole, i przeniesienie jej do centrum ówczesnej Rzeczypospolitej, czyli Warszawy, ułatwia autorce wyciągnięcie na wierzch sporu cywilizacji z naturą, jednak to religia jest tu najważniejsza.

Jakub Frank zapoczątkował ruch frankistów, będący na pograniczu judaizmu i chrześcijaństwa. Ówcześni wyznawcy religii dawidowej mieli w pamięci niedawno „proklamowanego Mesjasza” – Sabataja Cwi, który porzucił idee mesjanistyczne na rzecz islamu. Widząc nowego, potencjalnego, zbawcę traktują go początkowo z dystansem, jednak ci, którzy dają wiarę jego ideom, tworzą legendę, która przekonuje nawet niedowiarków. Jakub budzi żywe zainteresowanie lokalnych notabli rzymskokatolickich, którzy widzą we Franku nadzieję na włączenie w obręb Kościoła nowych dusz. Zgadzało się to z doktryną potrydencką, która zakładała, poza edukacją i zachowaniem czystości wiary, również „odbicie strat ilościowych”, które spowodowała reformacja w szeregach wiernych Rzymowi; w te działania wpisywała się chociażby działalność Piotra Skargi i, będąca pośrednio jej efektem, unia brzeska. A okazja, by świętować nawrócenie na religię chrystusową zagubionych wyznawców tego samego Boga nie mogła przejść bez echa. I te „echa” wychwytuje Tokarczuk, łącząc niezwykłą zdolnością do snucia opowieści. 

To opowiadanie, jakże charakterystyczne dla wcześniejszych próz tej pisarki, tu rozwinęło się na niemal tysiącu stron. I dobrze, bo autorka faktycznie zdawała się od lat skłaniać ku takiej obszernej, nieśpiesznie płynącej narracji, która nawiązywałaby do kanonów dziewiętnastowiecznej powieści. Efekt przechodzi najśmielsze oczekiwania, gdyż Tokarczuk formę tę łączy ze znakomitym przygotowaniem faktograficznym, co daje znakomite rezultaty. Nie można jednak powiedzieć, że jest to proza, która wciąga od pierwszych stron – ta pozbawiona pośpiechu formuła wymusza pewne przestoje i może zniechęcić czytelnika pragnącego wartkiej akcji. Jednak po wczuciu się w rytm, daleki od pośpiechu i pragnienia zaimponowania czytelnikowi niesamowitymi zwrotami akcji, książka ta przedstawia najlepsze, co ma do zaoferowania – znakomitą opowieść, balansującą na granicy fikcji i biografii. Bo jest to znakomita pozycja. Niepokojące jest tylko to, że jedna z pisarek, która potencjalnie mogłaby napisać „wielką, polską prozę współczesną” po raz kolejny oddaje się przeszłości i czasom zapomnianym. Z drugiej strony – czy nasze czasy pozwolą zamknąć się w takiej opowieści? Autorka nie oddaje się tym rozważaniom, lecz pisze o zapomnianym, co wydaje się być nie mniej istotne. Nawet tytuł trąca staropolszczyzną, co należy uznać tu za ciekawy smaczek, podobnie jak przewrotny sposób numeracji stron. Wiele tu niuansów, które rozwijają tę nietuzinkową książkę, a ujęcie ich w jedną, względnie zwartą całość może być problematyczne. 

Ta przepełniona melancholią proza, dotykająca momentu łaski, jakim dla Żydów jest spotkanie z Mesjaszem, nawet tym pozornym, pokazuje z jednej strony głębię rozpaczy ludzi przeżywających opuszczenie, a z drugiej – wciąż mających nadzieję na nadejście tego-który-przyjdzie. To niespotykana umiejętność, której nie można odmówić autorce Ksiąg Jakubowych. Bardzo dobrych Ksiąg Jakubowych.

wtorek, 2 czerwca 2015

Anders de la Motte - Szczątki pamięci



Inwigilacja środowisk przestępczych jest o tyle intrygująca, o ile może być niebezpieczna dla samego zgłębiającego ich tajniki. Niemal zawsze osoba poznająca tajemnice jest związana z organami ścigania, jednak, jak pokazuje Anders de la Motte w swojej nowej książce, nie zawsze musi być to oczywiste. Na takich „nieoczywistościach” buduje on swoją kolejną intrygę. 

David Sarac, oficer szwedzkiej policji, jest odpowiedzialny za współpracę z informatorami. Dzięki niezwykłym umiejętnościom zostaje mu powierzona misja dokonania głębokiej inwigilacji środowisk przestępczych. Jest to procedura niezgodna z lokalnym prawem, jednak cel w tym wypadku uświęcał środki. Wszystko idzie dobrze, dopóki głównego bohatera nie dopada wylew. Traci pamięć i władzę w ciele – ta sytuacja wystawia go na wiele niebezpieczeństw, gdyż jest on jedyną osobą, która zna tożsamość Janusa, cennego informatora związanego z półświatkiem. Niejako bezwiednie wpada w wir zależności, konszachtów i dążeń, których nie rozumie, jednak dosyć szybko zdaje sobie sprawę, że mogą one zaważyć o jego losie.

Klasyczna figura amnezji posłużyła pisarzowi do stworzenia całkiem przyjemnego kryminału. Nie jest ona żadnym novum, ale jej kreatywne przetworzenie, jakiego niewątpliwie dokonuje autor omawianej książki, jest sporą zasługą. Dużo w tej książce mieszania wątków i zasiewania wątpliwości w czytelniku – działania te nie zawsze udają się autorowi, jednak w większości przypadków odbiorca faktycznie może czuć się zaskoczony; takie regularne ucinanie tropów potencjalnych Janusów udaje się bardzo dobrze. Niemniej – od mniej więcej połowy nie mogłem się oprzeć wrażeniu, że jedno z rozwiązań nie jest szczególnie wyzyskane. Cóż, suspens nie został tu doprowadzony do samego końca, jednak utrzymany jest na całkiem niezłym poziomie. Również zakończenie zdaje się być przewrotne – zapowiadało się ono niemal jak u Agaty Christie, lecz okazało się nieco bardziej… widowiskowe. 

Język książki nie ma znamion sztuczności – w przeciwieństwie do trylogii „Geim” tego autora sposób komunikowania się bohaterów i świat są spasowane bardzo dobrze, a każdy z bohaterów jest „jakiś”. Biorąc pod uwagę to, że jest ich całkiem sporo, trudno nie uznać tego za zaletę. Na marginesie – pisanie o jakiejkolwiek książce „otwierającej serię” ma tę wadę, że nie znając dalszych losów postaci można odnieść wrażenie, że wiele wątków fabularnych zostało porzuconych i niejako zapomnianych. Taka sytuacja ma miejsce w Szczątkach pamięci – sporo tu osieroconych przez narratora postaci i elementów opowieści, jednak pozostaje mieć nadzieję, że następne opisy przygód (odzyskującego stopniowo swą pamięć) Saraca będą bogatsze właśnie o te elementy. Nie da się zaprzeczyć, że mogłoby to być ciekawe. 

Szczątki pamięci to ksiązka, która ciekawie przetwarza liczne kalki fabularne, a przy tym zapowiada ciekawą kontynuację. Co z tego wyniknie – zobaczymy. Póki co ostatnio wydana proza Andersa de la Motte ma znamiona dobrego kryminału. Tylko i aż dobrego. Osiągnięcie takiego literackiego status quo nie udaje się wielu pisarzom, dlatego, moim zdaniem, warto spojrzeć przychylniejszym okiem na tę książkę. Zapewnia dobrą rozrywkę. Naprawdę.

poniedziałek, 1 czerwca 2015

Hanna Kowalewska – Tam, gdzie nie sięga już cień

Trudne powroty, konflikt pokoleń i niezbyt chlubna przeszłość – te wątki dominują w nowej książce Hanny Kowalewskiej Tam, gdzie nie sięga już cień. Mimo pozorów pewnego rustykalnego sentymentalizmu opowieść ta jest ciekawą propozycją dla miłośników literatury delikatnej, w której wciąż obecny jest pewien niepokojący, ale jakże oczekiwany, oścień niepokoju. 

Powieść ta ma znamiona prozy pokoleniowej, jednak zamknięcie jej w tym obrębie tematycznym byłoby niezwykle krzywdzące. Sporo tu psychologii, jednak bez taniego moralizatorstwa, a bohaterowie mają ciekawy rys charakterologiczny. Wyraźne są tu relacje międzyludzkie i to one dominują w tej historii o powrotach. Opowieść rozpoczyna się od powrotu do kraju lat młodzieńczych młodej warszawianki, która pragnie odwiedzić bliską ciotkę przed śmiercią. Powoduje to lawinę wspomnień i rozbudzenie pozornie tylko okrzepłych antagonizmów, których kobieta doświadcza niemal od momentu wejścia do pociągu jadącego na północ. 

Umiejscowienie akcji w nieco sentymentalnej scenerii polskiego Pomorza nadaje tej opowieści nieśpieszny rytm, który pozwala rozwinąć się postaciom – wygadać się im, zanurzyć się w przeszłości i dać drugą szansę. Bo to jest opowieść o „drugich szansach”; temu wrażeniu nie można się oprzeć. Autorka bardzo sprawnie przeplata ze sobą wątki wzbudzone powrotem głównej bohaterki i wciąga czytelnika w skomplikowany świat relacji, w którym rządzą emocje i resentymenty. Wciąż jest to jednak bardzo dobra literatura, która pokazuje złożoność ludzkiej natury, jednak wymyka się uproszczeniom i nie pozwala sobie na oczywiste rozwiązania. 

Tam, gdzie nie sięga cień jest książką ciekawą i niecodzienną. Jest to czystej wody proza obyczajowa, która nie odchodzi ani o krok od ścieżek wyznaczonych przez poprzedzających ją wielkich pisarzy. To chyba dobrze, bo jest z czego czerpać, a Hanna Kowalewska nie obawia się czynić swoją książką ukłonu w stronę dziewiętnastowiecznej prozy, której nie odmawia nowoczesnego podłoża psychologicznego.

poniedziałek, 25 maja 2015

Tom Rob Smith - System



Dawno nie czytałem tak dosadnego fabularnie portretu Związku Radzieckiego z ostatnich miesięcy kultu jednostki. Suworow pisał dużo o tym systemie, jednak tak głębokiego zanurzenia w bezwolność i bezsilność wobec „najlepszego systemu na świecie, w którym nie ma czegoś takiego, jak zbrodnia” dawno nie widziałem. Zwłaszcza, że obraz ten jest ciekawy fabularnie. Tak opisać można skrótowo System Toma Roba Smitha.

Poznajemy Lwa Demidowa – weterana Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, który dzięki swemu męstwu i szczęściu dociera do końca szlaku bojowego i rozpoczyna po Dniu Zwycięstwa błyskotliwą karierę w aparacie bezpieczeństwa Kraju Rad i szybko, dzięki intelektowi i bezwzględności w tropieniu wrogów ustroju, zyskuje szlify oficerskie. Gdy jednak w niewyjaśnionych okolicznościach ginie dziecko jego kolegi z pracy, chce rozwikłać nową zagadkę. Jednak, jak się bowiem okazuje, w idealnym ładzie nie ma miejsca na zbrodnię, a każde przestępstwo jest w rzeczywistości dywersją skażonych kapitalistycznymi zarazkami agentów obcych wywiadów. Sprawa morderstwa zostaje szybko rozwikłana, jednak zbrodniarz (a więc – obcy agent) nie wydaje się być, w oczach Lwa, właściwą osobą we właściwym miejscu. Te wątpliwości rodzą kłopoty, które zawracają historię do miejsc, o którym sam śledczy wolałby zapomnieć lub nie wiedzieć.

Mimo że System jest w gruncie rzeczy kryminałem, to Smithowi udało się wpleść w opowieść elementy obyczajowe (relacja z żoną), polityczne (całość opisu systemu) i społeczne (ciekawy przekrój funkcjonowania obywateli i ich stosunek do władz). Jest to ze wszech miar proza antysystemowa, pokazująca wypaczenia i grzechy Rosji Sowieckiej z czasów kultu jednostki, a więc z okresu poprzedzającego śmierć Stalina. Opowieść w płynny sposób przechodzi z wytłumionych sal Łubianki i ekskluzywne mieszkanie samego Lwa do wagonu jadącego do łagru i industrialnego krajobrazu okręgu przemysłowego. Każde z tych posunięć dokonuje się naturalnie, dzięki czemu czytelnik nie ma wrażenia urywania narracji, a naturalne następowanie po sobie kolejnych zdarzeń nie budzi szczególnych obiekcji. Smith pisze dosadnie, a dobre przygotowanie faktograficzne uautentycznia tę opowieść i dodaje jej charakteru. Poczynania bohaterów są nierozerwalnie związane z czasami i miejscem, w którym żyją; dwuwarstwowość języka, która rodzi się w opowieści wraz z przewartościowaniem priorytetów Lwa, dodaje jej smaku – bohaterowi spadają z oczy różowe okulary (których kolor ma więcej wspólnego z karmazynem krwi), a obraz, który dostrzega jest daleki od tego, w jaki wierzył przez lata. Ciekawe jest też to, że System jest pierwszym tomem z serii przygód Lwa Demidowa (co już powinno zapowiadać pewien… hm… happy end?) – przypomina to praktykę wielu kryminałopisarzy, jednak zapowiada to też ciekawe kontynuacje.

System jest książką dosadną i niezwykle interesującą. Smith łączy w niej wątki historyczne i kryminalne, jednak nie zaniedbuje żadnego z nich, dzięki czemu proza ta (sic!) jest ciekawą alternatywą dla skandynawskich opowieści o zbrodni. Jej polityczny ładunek ma też potencjał edukacyjny – osobom nieznającym historii Kraju Rad sprzed śmierci Stalina i przewartościowania kultu jednostki w sławetnym przemówieniu Chruszczowa opowieść ta może przypomnieć, że niektóre elementy historii warto wciąż rozpamiętywać.

Kwestie ekranizacji (System / Child 44) i kontrowersji związanych z niedopuszczeniem do emisji książki w Rosji pominę milczeniem. Nie o wszystkim wypada (lub – należy) pisać. Ocenę tych zjawisk pozostawię tym, którzy po tę książkę sięgnęli i obejrzeli film na jej motywach.

niedziela, 10 maja 2015

Jacek Dukaj - Starość Aksolotla

Zagłada ma wiele imion – zapowiadana jest apokalipsa zombie, letalna fala promieniowania słonecznego czy tragiczne w skutkach rozmagnesowanie biegunów. Jacek Dukaj, autor znakomitych (i dosyć opasłych) próz z pogranicza fantasy, science fiction i cyber-punku pokazuje, że zagładę ludzkości można opisać dosadniej i bardziej beznadziejnie. Ale zarazem – o wiele ciekawiej.

Pewnego pięknego dnia w niedalekiej przyszłości ziemię zaczyna przemierzać dziwny promień, który sprawia, że giną nie tylko ludzie, ale i cała sfera bioniczna. Zaalarmowani o tym mieszkańcy krajów witających nowy rok nieco później zaczynają przenosić swoje ja do wirtualnej rzeczywistości przy pomocy oprogramowania umożliwiającego tworzenie autentycznych avatarów w Sieci. Poznajemy przy tej okazji Grzecha, informatyka, który ma na podorędziu takie narzędzie i dokonuje translacji swojej podmiotowości na kod binarny w kilka chwil przed uśmierceniem jego ciała. Im dalej na zachód od Greenich, tym większej ilości osób udaje się przenieść do wirtualnej rzeczywistości, jednak nikomu nie udaje się zatrzymać zagłady. Od tej pory zmienia się wszystko – nie ma już ludzkości, którą znają ci, którym udało się umknąć do Sieci. Pozostają oni sami w bezmiarze bitów, jednak im bardziej doskwiera im samotność, tym bardziej zaczynają poszukiwać protez „siebie” – robotów i innych urządzeń, do których kopiują oni swoje wirtualne „ja”, dzięki czemu mają choć namiastkę swobody poruszania się po ziemi.

Jackowi Dukajowi udała się trudna sztuka – napisał prozę będącą intrygującym traktatem o ludzkiej podmiotowości i człowieczeństwie, a przy tym nie popadł w moralizatorstwo ani nie oparł swego wywodu o rozwiązania doraźne. Tworzy na nowo komplementarny świat ze skrawków i zadaje pytanie o „całość” człowieka i nierozerwalność jego ciała i ducha. Przedstawiony przez niego ład jest całościowy – nie pomija elementów takich jak efekt cieplarniany (który powoduje podniesienie poziomu wód w oceanach) czy złośliwe oprogramowanie, które okazuje się zabójcze dla żyjących tylko w Sieci avatarów. Ponadto udaje się mu uchwycić potrzebę otaczania się rzeczami, jakże charakterystyczną dla ludzi, którą realizują poszczególni bohaterowie; programują oni małe, przypominające zwierzęta roboty-zabawki by dać sobie chociaż namiastkę starego życia, by nie powiedzieć – człowieczeństwa. To poszukiwanie elementów ludzkich zdaje się być naturalnym dążeniem, a eugenika, która pojawia się w pewnym momencie opowieści („tworzenie” ludzi na podstawie informacji znalezionych w Sieci) jest konsekwencją stworzenia czegoś „na obraz i podobieństwo” – niezależnie, czy faktycznego (dawnego) ciała, czy też swoich wyobrażeń i wspomnień.

Elementem dodającym autentyczności tej prozie jest też wydanie jej wyłącznie w wersji elektronicznej – to niespodziewany krok dla autora znakomitych i złożonych opowieści, jednak znakomicie nawiązuje do tematyki Starości Aksolotla. Również alternatywna wizja zagłady i liczne nawiązania do koncepcji podmiotowości (chociażby klarujących się w Foucaultowskiej krytyce koncepcji Kanta) sprawiają, że trudno znaleźć w tej książce miejsca słabe lub niepołączone konsekwentnie z resztą. Do tego Dukaj wielokrotnie puszcza oko do popkultury i robi ukłon chociażby w stronę uniwersum Matrixa, w którym to maszyny zaczynają hodować ludzi na swoje potrzeby, jednak tu, mimo innych pobudek, instrumentalny charakter tego działania daje do myślenia.

Starość Aksolotla jest książką zuchwałą i znakomitą. Jacek Dukaj po raz kolejny dowodzi, że jest znakomitym, bardzo świadomym języka i fabuły pisarzem, który tworzy światy złożone i kompletne. Jego nowa proza po raz kolejny dowodzi, że jakikolwiek temat weźmie on „na warsztat”, efekty prac przerastają oczekiwania. Ponadto – książka ta zachwyca na każdej „stronie” i nie daje powodów do rozczarowania. To perełka na polskim rynku wydawniczym. A bogata szata graficzna i masa dodatków klarujących warstwę wizualną jest wisienką na torcie.


wtorek, 5 maja 2015

Louis Young - Wciąż czekam



Powroty z wojny zawsze były ciężkie. Zwłaszcza powroty z Wielkiej Wojny. Temat ten wzięła na warsztat literacki Louisa Young, autorka niedawno wydanej prozy Wciąż czekam. 

Autorka przedstawia historię dwóch małżeństw, których losy przetyka pierwsza wojna światowa. Opisuje ich perypetie po powrocie mężczyzn do Wielkiej Brytanii i podejmowane przez nich próby powrotu do „normalnego” życia. Są to niełatwe „powroty” – nie tylko dlatego, że bohaterowie są poranieni przez wojnę (nie tylko fizycznie, ale i psychicznie), ale również dlatego, że kraj, do którego wracają po podpisaniu pokoju w lasku Compaigne jest inny niż ten, który opuścili parę lat wcześniej. Obie opowieści są naznaczone niemal ciągłą walką o przetrwanie – o ile w czasie wojny wiązało się to z walką z przeciwnikiem, który mógł zabić, o tyle w czasie pokoju muszą oni zmierzyć się z ogromnym bezrobociem i zapaścią na rynku po zatrzymaniu produkcji zbrojnej. Uwypuklenie tej perspektywy przemawia tylko na korzyść książki.

Young odmalowuje krajobraz powojennej Wielkiej Brytanii jako kraju, w którym doszło do niespodziewanej erupcji równouprawnienia. Wiele kobiet po zakończeniu wojny, a co za tym idzie – zakończeniu pracy w fabrykach wojskowych, nie chciało wracać do swoich domów i pełnić ponownie funkcję housewhifes. Naprzeciw tym pragnieniom wyszli sami mężczyźni – często dotknięci zespołem stresu pourazowego lub trwale okaleczeni, niemogący wrócić do normalności, wciąż nękani przez widma przeszłości. Tak ugruntowaną zamianę opisuje Young, jednak pozwala swoim męskim bohaterom cierpieć „w międzyczasie”, a ich żonom „wciąż czekać” na faktyczny powrót z wojny. 

Bohaterowie próbują znaleźć swoje miejsce w świecie po wojnie – szukają pracy, usiłują się utrzymać i zachować honor. Próbują też radzić sobie z obrażeniami na ciele i duchu. Young pozwala swoim bohaterom samodzielnie wracać do normalności, a by lepiej uchwycić poszczególne etapy tego procesu – zestawia doświadczenia bohaterek; rozmawiają one o „powrotach” swoich mężów, miejscach, w których oni są i do których zdają się wspólnie dążyć. Jedna z par udaje się w podróż poślubną i doświadczenia tej europejskiej wędrówki zdają się pełnić funkcję terapeutyczną. Wędrówka ta pokazuje też powojenną Europę w ciekawy sposób i ze świadomością zmiany, jaką przyniosła wojna. W tej części książki widać najwyraźniej, że opowieść stworzona przez Young charakteryzuje się niezwykłą wrażliwością, a jej język – pozostaje bardzo elastyczny. 

Wciąż czekam dotyka z jednej strony ważkiego historycznie tematu powrotów z Wielkie Wojny (której stulecie przypadało w 2014 roku), opisanego przez wielu pisarzy w sposób daleki od martyrologicznego (jak chociażby zrobił to Lemaitre). Z drugiej strony – to bardzo rzetelna proza obyczajowa, dotykająca uniwersalnego problemu powrotu z wojny, jednak w sposób skupiony na relacji, a nie na samych powracających. To naprawdę rzadkie spojrzenie. I nie można mieć wątpliwości, że po prozę Louis Young należy sięgnąć.